Zmiany polityczne po 1991 roku i ich wpływ na sytuację religijną w archidiecezji lwowskiej. Część 1

Nominacja dotychczasowego administratora apostolskiego w Lubaczowie biskupa Mariana Jaworskiego na metropolitę archidiecezji lwowskiej

Ustanowienie państwowości Ukrainy, a tym samym odrodzenie życia religijnego na terenie archidiecezji lwowskiej i całej Ukrainy, nie było jednorazowym aktem, ale długim procesem przemian społecznych, na które złożyły się działania wielu osób. Wszyscy oni mają nieocenione zasługi w obaleniu komunistycznej ideologii. Pierwszoplanową osobą w tym dziele jawi się postać papieża Jana Pawła II, który od 1978 roku szczególnie zabiegał o przywrócenie ładu w społeczeństwie i wyzwolenie narodów spod jarzma komunistycznego. Przywrócenie struktur hierarchii kościelnej na terenach byłego Związku Radzieckiego stało się punktem zwrotnym w dziele odrodzenia religijnego i społecznego na terenach Europy północno-wschodniej. Przemiany te stały się możliwe również dzięki intensywnej pracy, żarliwej wierze, wytrwałej modlitwie oraz cierpieniu metropolity archidiecezji lwowskiej arcybiskupa, a następnie kardynała Mariana Franciszka Jaworskiego, który obok odnawiania widzialnych struktur kościelnych, takich jak kościoły i klasztory, zatroszczył się o odnowę moralną powierzonego sobie Ludu Bożego. Wszystko to mogło się dokonać, jak sam podkreślał w katedrze lwowskiej w czasie ostatniej wizyty do Lwowa 26 czerwca 2010 roku, „dzięki Bożej Opatrzności, która dokonała tak wielkich dzieł na terenach Ukrainy”.

Niniejsze zatem opracowanie jest odpowiedzią na prośbę dostojnego metropolity lwowskiego kard. Mariana Jaworskiego, wyrażoną 6 listopada 2008 roku wobec autora, aby po jego śmierci w osobnej publikacji ukazać wydarzenia z lat 1991–2008 na terenie archidiecezji lwowskiej i Ukrainy, które dokonały się dzięki Opatrzności Bożej po upadku reżimu totalitarnego i ateistycznego.

Kardynał Jaworski prosił również byłego przełożonego polskiej prowincji bernardynów o. Romualda Koślę OFM, aby ten temat był przewodnim w kazaniu pogrzebowym.

Spełniając zatem wolę zmarłego 5 września 2020 roku kard. Mariana Franciszka Jaworskiego, pragniemy w poszczególnych publikacjach przybliżyć potomnym wydarzenia minionego trzydziestolecia, które z czasem mogą ulec zatarciu, zapomnieniu, a które w perspektywie obecnych wydarzeń wydają się mieć istotne znaczenie, aby nie uległo zapomnieniu dobro, które zasiał metropolita odrodzonej archidiecezji lwowskiej – Marian Kardynał Jaworski.

W poprzednich opracowaniach przedstawiono już lata młodości, kapłaństwa i posługi biskupiej Mariana Franciszka Jaworskiego na stanowisku administratora apostolskiego w archidiecezji ze stolicą w Lubaczowie oraz dzieje Kościoła katolickiego na terenach archidiecezji lwowskiej w latach 1945–1990. W najbliższych publikacjach zostaną ukazane poszczególne etapy działalności arcybiskupa, a następnie kardynała Mariana Jaworskiego jako metropolity archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego. Należy żywić nadzieję, że niniejsza publikacja posłuży zachętą do kolejnych badań naukowych nad dziejami Kościoła katolickiego w archidiecezji lwowskiej tego okresu.

Zmiany polityczne i religijne po dojściu do władzy Michaiła Gorbaczowa

Zmiany na terenie byłego ZSRR oraz zagwarantowanie wolności religijnej wlało nadzieję na odrodzenie religijne nielicznie reprezentowanemu duchowieństwu na terenie archidiecezji, a także wiernym świeckim. Jeszcze większemu umocnieniu religijnemu służyła wizyta apostolska papieża Jana Pawła II do Lubaczowa w 1991 roku. Wielu przybywających tam miało po raz pierwszy w życiu tę niezwykłą okazję spotkania z papieżem. Słowa otuchy i zapewniania o modlitwie skierowane przez papieża do wiernych przybyłych z Ukrainy umocniły tych wiernych i dały nadzieję, że ten Kościół, który na przestrzeni przeszło pół wieku był prześladowany, na nowo zostanie odrodzony i powróci do normalnego funkcjonowania.

Zanim jednak doszło do nominacji dotychczasowego administratora apostolskiego archidiecezji z siedzibą w Lubaczowie bpa prof. dra hab. Mariana Jaworskiego na metropolitę archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego, należało pokonać szereg trudności, które piętrzyły się w ostatnich latach XX wieku. Nie sposób wszystkich tych wydarzeń w sposób wyczerpujący omówić w niniejszych publikacjach. Niemniej jednak niektóre, jak się wydaje najbardziej znaczące, zostaną przypomniane celem lepszego zrozumienia, ważności i heroiczności aktu papieża Jana Pawła II, przywracającego na nowo diecezje katolickie na Ukrainie oraz na całym terenie byłego Związku Radzieckiego.

Spotkanie Michaiła Gorbaczowa z papieżem Janem Pawłem II

Rok 1991 był rokiem przełomowym i decydującym w funkcjonowaniu niepodległej Ukrainy. Zmiany na szeroką skalę dokonywały się od momentu dojścia w 1985 roku do władzy w ZSRR Michaiła Gorbaczowa i po jego wizycie 1 grudnia 1989 roku u papieża Jana Pawła II. Wizyta trwała około półtorej godziny. Pierwszy sekretarz KPZR zaprosił Ojca Świętego do Związku Radzieckiego i zapowiedział nadanie wzajemnym relacjom „oficjalnego statusu”. W przemówieniu stwierdził: „W Związku Radzieckim żyją ludzie wielu wyznań – chrześcijanie, muzułmanie, buddyści i inni – i wszyscy mają prawo do zaspokajania swych potrzeb religijnych. Wkrótce uchwalona zostanie w naszym kraju ustawa o wolności sumienia. Do problemów pomiędzy państwem a różnymi Kościołami chcemy podchodzić w duchu humanizmu i demokracji w ramach pierestrojki”.

Ojciec Święty podniósł w czasie rozmowy z Michaiłem Gorbaczowem kwestie konkretne, ale publicznie nie zaprezentował swoich oczekiwań. Wyraził „zwiększone nadzieje dotyczące przyszłości wspólnot wiary”, także katolików wszystkich obrządków. Radio Watykańskie określiło to wydarzenie jako „magiczny moment historii”.

Również to niecodzienne zjawisko po raz pierwszy opisano na łamach prasy komunistycznej. „Lwowskaja prawda” z 3 grudnia 1989 podała obszerny artykuł pt. „Mosty w stronę pokoju”. Na podstawie relacji korespondentów agencji TASS szczegółowo opisano pobyt przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej Związku Radzieckiego Michaiła Gorbaczowa we Włoszech, a szczególnie w Watykanie.

„Z pałacu delegacja udała się do Watykanu – pisano w Lwowskiej prawdzie – znajdującego się w samym centrum włoskiej stolicy. Po raz pierwszy w historii to miasto-państwo, centrum rzymskokatolickiego Kościoła odwiedza przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej Związku Radzieckiego Michaił Gorbaczow.

Związek Radziecki nie utrzymuje stosunków dyplomatycznych z Watykanem, jednak między dwoma państwami są podtrzymywane kontakty. Dzisiejsze spotkanie miejscowa prasa określa jako jeszcze jedno świadectwo zmian na europejskim kontynencie, wzmocnienia stosunków między poszczególnymi państwami na skutek nowego myślenia w sferze polityki aktywnej i konstruktywnej działalności Związku Radzieckiego.

Wizyta, którą tu jednogłośnie nazywają historyczną, zaczęła się o 11:00. Samochód radzieckiego przywódcy wjeżdża na teren Watykanu przez dzwonnicę bazyliki św. Piotra na dziedziniec San Damaso, gdzie została wyszykowana warta honorowa gwardii szwajcarskiej.

Michaił Gorbaczow udaje się na rozmowę z papieżem Janem Pawłem II, która odbywa się w cztery oczy bez tłumaczy (papież zna język rosyjski).

W osobnej sali odbyła się rozmowa sekretarza państwa Watykan A. Casaroli i A. Sodano z E. Szewarnadze, A. Jakowlewym i A. Łuńkowym.

Po zakończeniu rozmów papież Jan Paweł II i Michaił Gorbaczow w sali biblioteki wymienili ze sobą pamiątki. Głowa Kościoła rzymskokatolickiego wręcza pamiątkowe medale i odprowadza Gorbaczowa i Raisę Gorbaczową, która też była obecna na rozmowie z papieżem.

Wizyta do centrum rzymskokatolickiego Kościoła zakończona. Korespondenci TASS zwrócili się do uczestników spotkania, aby skomentowali to ważne wydarzenie.

– Myślę – podał przewodniczący mediów Watykanu Navarro Vals, że ta wizyta znaczy wiele. Po pierwsze – jest uznaniem ze strony papieża tych zmian, które mają miejsce w Związku Radzieckim, a także tego, kto jest autorem tych zmian. Po drugie wizyta demonstruje wolę papieża by uczestniczyć w ogólnych staraniach o dobro człowieka, w którym też bierze udział sowieckie kierownictwo. Pierwsza wizyta radzieckiego przywódcy takiej rangi do Watykanu zapowiada ważne konsekwencje – posłużą one dziełu budowania pokoju i wzmocnienia więzi między Watykanem a Związkiem Radzieckim – zauważył Navarro Vals. – Jesteśmy bardzo zadowoleni z wizyty Michaiła Gorbaczowa do Watykanu – zauważył Busardo di Martino. Kościół zawsze dąży do pokoju, my wszyscy pragniemy pokoju i mamy nadzieję, że teraz stanie się mocniejszy.

W następnym roku po tej wizycie została sfinalizowana nowa ustawa sowiecka o wyznaniach religijnych. W dniu 15 marca 1990 roku przybył do Moskwy stały przedstawiciel Stolicy Apostolskiej arcybiskup Francesco Colasuonno (1925–2003), a przy Watykanie zamieszkał ambasador sowiecki Jurij Karłow. Był to pierwszy ambasador ZSSR przy Watykanie w latach 1990–1995. Od 1995 roku pracował we Włoszech jako przedstawiciel prezydenta Rosji w sprawach ekonomii.

Obchody Milenijne w 1988 roku

Nie mniejsze też znaczenie miały milenijne obchody Chrztu Rusi w 1988 roku, celebrowane przez Kościoły wschodnie i Kościół katolicki. Z tej racji papież Jan Paweł II skierował 25 stycznia 1988 roku list apostolski „Euntes in mundum”, w którym zapisał takie słowa: „Pełnia czasu przychodzi od Boga, ale przygotowują ją ludzie i przychodzi dla ludzi przez ludzi. Dotyczy to pełni czasu w ogólnej ekonomii zbawienia, która ma swoje uwarunkowania ludzkie i swoje konkretne dzieje”. W kolejnym posłaniu papieskim „Magnum baptismi donum” 14 lutego 1988 roku papież Jan Paweł II jeszcze bardziej podkreślał potrzebę odrodzenia Kościoła i wiary na terenie Ukrainy. Zawierzając tę sprawę opiece Maryi: „O Matko Pocieszenia, składam w Twe dłonie wszystkie wiekowe bóle i cierpienia, modlitwy i świadectwo życia tylu Twoich dzieci; Tobie zawierzam nadzieje i oczekiwania dziedziców Chrztu Rusi, którzy ufają, że za Twoim wstawiennictwem starożytny ród chrześcijański zazna blasku nowego rozkwitu”.

Główne uroczystości milenijne zorganizowano w dniach 12 – 18 lipca 1988 roku w Rzymie. Tego jednak jubileuszu nie mogli świętować grekokatolicy rozsiani na terenach ZSRR, toteż odbyły się one 10 i 11 września 1988 w Polsce na Jasnej Górze. Był to pierwszy akt bratniej pomocy ze strony Polski, skierowany do Ukraińców. Wziął w nich też udział wraz z episkopatem Polski biskup z Lubaczowa Marian Jaworski, który nosił w sercu głębokie pragnienie nawiedzenia terenów archidiecezji lwowskiej, pozostałej poza granicami PRL. Forma obchodów milenijnych chrztu Rusi była wzorowana na obchodach 1000-lecia chrztu Polski, obchodzonych w latach 1965–1966.

Obchody milenijne chrztu Rusi na terenie Polski były gruntownie przygotowane przez prymasa Polski kard. Józefa Glempa. „Elementem wschodniego programu kard. Glempa było inspirowane przez Jana Pawła II, zorganizowanie w historyczny przełom w relacjach z grekokatolikami stanowiący wstęp do normalizacji stosunków między dwoma obrządkami katolickimi na Ukrainie” – pisał Andrzej Grajewski.

Już 10 września 1988 roku na Jasną Górę obok prymasa Polski kard. Józefa Glempa przybyli liczni biskupi polscy, duchowieństwo greckokatolickie z Polski, Kanady i USA. Jubileuszowej uroczystości na Wałach Jasnogórskich dla przeszło 30 000 grupy unitów przewodniczył kard. Myrosław Lubacziwskij. Odczytano okolicznościowy telegram od papieża Jana Pawła II. Kardynał Lubacziwskij w języku polskim podziękował prymasowi za możliwość świętowania wielkiego jubileuszu na Jasnej Górze – „w miejscu drogim Polakom, a zarazem tak nieodległym od Lwowa i Kijowa”.

Do tych wydarzeń nawiązał papież Jan Paweł II w czasie IV pielgrzymki do Ojczyzny w czasie przemówienia w dawnym kościele garnizonowym przekazanym dla potrzeb katedry greckokatolickiej w Przemyślu. Papież wówczas mówił: „Jakże serdecznie bym pragnął bracia i siostry, aby tamte jasnogórskie uroczystości Kościoła greckokatolickiego okazały się jeszcze pod jednym względem prorocze: aby Bóg raczył je przyjąć jako symboliczną pieczęć pojednania i prawdziwego braterstwa Ukraińców i Polaków. Tyle goryczy i udręki przeszły oba narody w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Niech to doświadczenie posłuży jako oczyszczenie, które ułatwi spojrzenie z dystansem na dawne spory, pretensje i wzajemne nieufności, a przede wszystkim ułatwi wzajemne przebaczenie dawnych krzywd. Dzisiaj dosłownie wszystko – a przede wszystkim wspólna wiara w Jezusa Chrystusa – wzywa do pojednania, braterstwa i wzajemnego szacunku; do szukania tego, co łączy. Wzniecanie dawnych nacjonalizmów i niechęci byłoby działaniem przeciwko chrześcijańskiej tożsamości; byłoby również rażącym anachronizmem, niegodnym obu wielkim narodów. O jakże serdecznie pragnę, aby się wzajemnie miłowali katolicy obydwóch obrządków!”.

Kard. Józef Glemp w czasie misji wschodniej, ze zbiorów autora

Kardynał Józef Glemp i jego misja wschodnia

W dziele odrodzenia struktur Kościoła katolickiego na Wschodzie znaczące zasługi posiadał również prymas Polski kard. Józef Glemp, który przez wiele lat realizował misję odrodzenia religijnego w ZSRR, prowadzoną przez papieża Jana Pawła II.

Kard. Józef Glemp, spotkanie z wiernymi w Związku Radzieckim, ze zbiorów autora

Szerokim echem w Europie odbił się wywiad kard. Glempa dany i opublikowany 4 lutego 1987 roku dla sowieckiego tygodnika „Literaturnaja Gazieta”. Był to pierwszy głos katolickiego hierarchy, skierowany do sowieckiego czytelnika. Następnie od 7 do 14 czerwca 1988 wziął udział w obchodach milenijnych, zorganizowanych przez Kościół prawosławny w Moskwie.

W moskiewskich uroczystościach na terenie klasztoru Daniłowskiego prymas Glemp wygłosił przemówienie, a 14 czerwca udał się do Kijowa, gdzie dał wyraz przekonaniu, czemu początki chrztu Rusi należy upatrywać w Kijowie.

W Kijowie w towarzystwie kardynałów Johna O`Connora z Nowego Jorku, Lászla Paskaia z Ostrzyhomia i Johannesa Willebrandsa wziął udział w oficjalnej akademii w Teatrze im. Tarasa Szewczenki, a także nawiedził Ławrę Peczerską.

Najważniejszym w tej wizycie było przeprowadzenie 8 czerwca 1988 roku rozmowy z Konstantynem Charczewem, przewodniczącym Rady ds. Religii przy Radzie Ministrów Związku Radzieckiego. W trakcie rozmowy prymas upominał się o możliwość zorganizowania opieki duszpasterskiej nad katolikami mieszkającymi w ZSRR. Od tego czasu zwiększyła się liczba duchowieństwa przybywającego na tereny ZSRR z Polski.

Kardynał Marian Franciszek Jaworski

Powrót hierarchii w ZSRR

Przełomowym był też akt publicznego ogłoszenia 25 sierpnia 1989 roku pierwszego arcybiskupa na terenie Związku Radzieckiego ks. Tadeusza Kondrusiewicza (ur. 1946) jako biskupa i administratora apostolskiego diecezji mińskiej i ordynariusza dla katolików na Białorusi. Następstwem działalności Stolicy Apostolskiej i nuncjusza Colasuonno w Związku Radzieckim było ukonstytuowanie hierarchii katolickiej na Białorusi. W dniu 13 kwietnia 1991 roku papież Jan Paweł II bullą „Iam pridem” utworzył diecezję w Grodnie oraz w nowych granicach państwowych także diecezję pińską. Na metropolitę powołał wieloletniego więźnia łagrów ks. prałata Kazimierza Świątka (1914–2011) z Pińska. Biskupem w Grodnie został ks. Aleksander Kaszkiewicz (ur. 1949), proboszcz z Wilna. Podobnie w tym samym dniu papież zamianował trzech administratorów apostolskich: dla Rosji europejskiej – biskupa Tadeusza Kondrusiewicza z rezydencją w Moskwie, dla Syberii – jezuitę ks. Józefa Wertha (ur. 1952) z siedzibą w Nowosybirsku i dla republik muzułmańskich – marianina ks. Jana Pawła Lengę (ur. 1950).

Bardzo też ważnym wydarzeniem było porozumienie przedstawiciela Episkopatu Polski bpa Jerzego Dąbrowskiego z Radą ds. Religii przy Radzie Najwyższej ZSRR w Moskwie, zawarte w 1990 roku, dotyczące pomocy duszpasterskiej dla katolików na Białorusi. Na jego podstawie 50 kapłanów z Polski mogło się udać w tym roku do pracy w pozbawionych kapłanów parafiach. Była to odpowiedź na płynące z tych parafii wielokrotne prośby o przysłanie z Polski kapłanów. Takie petycje były również kierowane z innych republik ZSRR, w tym Ukraińskiej Republiki Radzieckiej.

Wszystkie te wydarzenia w aspekcie religijnym nie mogły nie wpłynąć na zmianę sytuacji społecznej na Ukrainie, a tym samym na odrodzenie Kościoła łacińskiego w jej obszarach. Zwłaszcza, że do czasu odnowienia stosunków dyplomatycznych, jakie miały miejsce w 1992 roku pomiędzy Stolicą Apostolską a Ukrainą, sprawami Kościoła na Ukrainie i jego odrodzeniem zajmował się nuncjusz apostolski arcybiskup Francesco Colasuonno.

Marian Skowyra

Tekst ukazał się w nr 11 (399), 17 – 30 czerwca 2022

Source: Nowy Kurier Galicyjski